Fijnaart en Heijningen in ruim drie dagen bevrijd

Tot aan het laatste oorlogsjaar was de Tweede Wereldoorlog redelijk aan de inwoners van Fijnaart en Heijningen voorbijgegaan. Na de schermutselingen van het Nederlandse leger met enkele Duitse eenheden in de Noordwesthoek in mei 1940, keerde voor velen het ‘gewone leven’ weer terug. Dat veranderde in de eerste week van maart 1944 toen de Duitse bezetters een aantal polders onder water zetten. De 1500 bewoners moesten elders huisvesting vinden. Deze inundaties maakten deel uit van de Atlantikwall, een lange lijn van verdedigingswerken die liep van de kust van Noorwegen via Nederland tot aan de grens met het neutrale Spanje.

West-Brabant
In de herfst van 1944 werd na een week vol hevige gevechten op vrijdag 27 oktober Bergen op Zoom bevrijd. Twee dagen later Breda en op maandag 30 oktober Roosendaal. Overal in West-Brabant trokken de Duitsers zich terug. Dit was echter een tactiek. Achter een nieuwe verdedigingslinie, gevormd door de riviertjes Mark en Dintel, werd de verdediging voortgezet. Hierbij werd de brug over de Mark in Standdaarbuiten opgeblazen. In Fijnaart werden op woensdag 1 november de beide kerktorens en de watertoren bij buurtschap Nieuwe Molen opgeblazen door de Duitsers om te voorkomen dat zij als uitkijkposten konden dienen. Overal in de dijken rond Fijnaart groeven de Duitsers schuttersputten en op de Oude Stoof werd een mitrailleurpost ingericht.

Operatie Rebound
Ondertussen hadden de geallieerden diverse pogingen ondernomen om de Mark en Dintel over te steken, tevergeefs. Daarna bereidden de geallieerden zich beter voor op een nieuwe poging. Zowel de Canadezen bij Welberg, de Britten ten noorden van Oud Gastel, als de Amerikanen ten zuiden van Standdaarbuiten openden in de late avond van donderdag 2 november een nieuw offensief onder de naam Operatie Rebound. De Britse sector richtte zich op de bevrijding van Stampersgat en Fijnaart. Hiervoor werd ’s avonds om 21.00 uur de Dintel overgestoken. De Duitsers hadden zich inmiddels teruggetrokken.
Vrijdagmorgen 3 november vroeg trokken de Britten over de Blaaksedijk in de richting van buurtschap Kade. Halverwege de dijk kwamen de militairen in zwaar geweer- en mitrailleurvuur terecht. De Duitsers hadden zich versterkt en ondernamen een tegenaanval. In de boomgaarden langs de dijk ontstonden gevechten van man tegen man. De Britse commandant zag nog maar één uitweg: de divisieartillerie verzoeken massaal vuur uit te brengen op de eigen linies. Ongeveer honderd kanonnen vuurden tien minuten lang granaten af op buurtschap Kade en omgeving. Met succes: de Duitsers trokken zich terug. Tijdens het hevige gevecht sneuvelden of overleden aan hun verwondingen tenminste 25 Duitse en Britse militairen.

Een vreselijke nacht
De gehele verdere vrijdag zouden de Britten nog onder vuur blijven liggen. Daardoor moest de Fijnaartse bevolking nog één vreselijke nacht meemaken. Het intensieve granaatvuur van zowel Britse als Duitse zijde kostte op 2 en 3 november aan maar liefst twaalf inwoners van Fijnaart het leven. Nog eens bijna twintig inwoners raakten zwaargewond en een veelvoud lichtgewond. De gewonden werden verzorgd in een noodhospitaal in De Schakel op de Voorstraat. De bewoners van de omliggende dijken hadden op diverse andere plaatsen veiligheid gezocht. De bewoners van Oude Molen waren naar Willemstad gevlucht. Het merendeel van de inwoners van Heijningen had zijn toevlucht gezocht op Fort Sabina. Het fort kon met zijn dikke muren zeker een goede bescherming bieden tegen het granaatvuur.

Britse militairen passeren het stoomgemaal en Huize De Blaak ter hoogte van buurtschap Barlaque in de richting van Standdaarbuiten. 

Hallamshire Bataljon
Fijnaart werd uiteindelijk bevrijd door het Hallamshire Bataljon via de Kadedijk. In de nacht van vrijdag 3 op zaterdag 4 november vertrokken zij in de gutsende regen te voet vanuit Standdaarbuiten, via het Boerengors en de Boerendijk, in de richting van de Kadedijk. Buurtschap Kade werd rond 01.00 uur gepasseerd. De Hallams kregen bij hun opmars steun van een artillerieregiment dat een trommelvuur aanlegde over het begin van de Kadedijk. Hierbij worden in een klein gebied in een hoog tempo grote hoeveelheden granaten afgevuurd. Het trommelvuur had succes. Wel werden de Hallams ter hoogte van Kadedijk 79 onder vuur genomen. Zij wisten echter de Duitsers te overmeesteren. Onderweg naar het centrum van Fijnaart werden nog enkele Duitse militairen gevangengenomen. Omstreeks 03.30 bereikten de geallieerden het gemeentehuis. Een deel van de militairen trok verder richting Nieuwe Molen. Op het kruispunt van de Molenstraat met de Appelaarseweg werd het peloton van twee kanten onder vuur genomen. Hierbij sneuvelde korporaal Arthur Furniss. Na een kort maar hevig vuurgevecht, trokken de Duitsers zich terug in de richting van de molen van Verhagen. De Hallams zouden de hele dag, met tussenpozen, door de Duitsers beschoten worden. Oude Molen bleef tot zondagmorgen in handen van de bezetters. Na hevige gevechten die zo’n twintig uur duurden, trokken de Duitsers zich in kleine groepjes terug in de richting van Willemstad. Veel huizen waren beschadigd geraakt en een enkel zelfs totaal vernield. Enkele inwoners waren bij de vele artilleriebeschietingen om het leven gekomen.

Heijningen
Op zondagmiddag 5 november wachtten Heijningen en omgeving nog altijd op hun bevrijding. In de loop van de middag trokken militairen over de Slobbegorsedijk in de richting van buurtschap Zevenhuizen. Tegen de avond raakte het voorste peloton eerst slaags met een groep Duitse parachutisten ter hoogte van het café van Teeuwkens aan de Hoge Heijningsedijk en verderop met andere parachutisten. De hele nacht probeerden de Britten de Duitsers langs de Oude Heijningsedijk te overmeesteren. De tegenstand was hevig. Maandagmorgen 6 november om 03.50 uur besloten de Britten zich terug te trekken op buurtschap de Driehoek. De militairen werden daar afgelost door geallieerden uit Wales. Die wisten uiteindelijk de Duitsers uit hun stellingen te verdrijven en bereikten rond 07.30 uur ongehinderd de kern van Heijningen. Zij troffen een nagenoeg verlaten dorp aan, omdat vrijwel de gehele bevolking naar Fort Sabina was gevlucht. Maandagmiddag bereikten de troepen uit Wales Fort Sabina en bevrijdden de vele honderden aanwezige burgers.

Operation Rebound
De bevrijding van de Westhoek wordt zaterdag 8 en zondag 9 november herdacht op Fort Sabina. Tijdens Operation Rebound komt de bevrijding van 1944 tot leven met verhalen, ontmoetingen en unieke belevenissen. Op vijf pleinen staan militair materiaal en kampementen uit de Tweede Wereldoorlog opgesteld. Je kunt de marechaussee en de militaire politie uit die tijd ontmoeten en meemaken hoe het fort werd bevrijd. Bezoekers kunnen een kijkje nemen in schuilplaats F en zo ervaren hoe het was om in oorlogstijd te schuilen. Kinderen kunnen aan de hand van aanwijzingen zelf actief op zoek gaan naar de geschiedenis. In het Poortgebouw draait doorlopend de korte documentairefilm ‘Bevrijding Westhoek’.
Verder verzorgen Johan van Doorn en Kees Machielse lezingen. Zaterdag 8 november vindt om 11.00 uur bij het monument van Walter Veness een herdenkingsmoment plaats met burgemeester Aart-Jan Moerkerke. Op beide dagen is er swingende en gezellige muziek in de middag en heeft brasserie De Kletsmajoor een speciale kleine soldatenmenukaart.

Kijk voor meer informatie en het hele programma op www.fortsabina.nl

Bron: Operatie Rebound, bevrijding van de Westhoek van Johan van Doorn